Usred kamenitog Cresa krije se nestvarno jezero: Njegovo dno nalazi se duboko ispod nivoa mora

U unutrašnjosti kamenitog ostrva Cresa nalazi se prizor koji više podseća na kontinentalni pejzaž nego na Jadran. Između brda prostire se velika površina slatke vode – Vransko jezero, jedan od najneobičnijih prirodnih fenomena hrvatskih ostrva.

Na prvi pogled deluje kao savršeno mesto za kupanje, pecanje ili vožnju čamcem. Međutim, takve aktivnosti nisu dozvoljene.

Vransko jezero predstavlja najvažniji izvor vode za piće za Cres i Lošinj, pa su njegova obala i neposredna okolina pod posebnim režimom zaštite. Posetioci ga zato mogu posmatrati samo sa okolnih puteva i panoramskih tačaka.

Jezero čije se dno spušta ispod mora

Vransko jezero zauzima površinu od približno 5,75 kvadratnih kilometara, dok na najdubljem mestu dostiže oko 74,5 metara.

Površina jezera nalazi se približno 13 metara iznad nivoa mora, što znači da je njegovo najdublje dno oko 61,5 metara ispod morske površine.

Zbog takvog položaja jezero se označava kao kriptodepresija – udubljenje ispunjeno vodom čija je površina iznad mora, ali se dno nalazi ispod njegovog nivoa.

Procenjuje se da Vransko jezero sadrži približno 220 miliona kubnih metara slatke vode. Upravo ta količina predstavlja jedno od najvećih prirodnih bogatstava Cresa i susednog Lošinja.

Kako je Vransko jezero dobilo ime?

Stanovnici Cresa vekovima su ga jednostavno nazivali Jezero. Današnje ime povezano je sa obližnjim naseljem Vrana, smeštenim na padinama iznad vode.

Naziv „Vransko“ u pisanim izvorima povezuje se sa italijanskim prirodnjakom i putopiscem Albertom Fortisom, koji je tokom 18. veka istraživao i opisivao područje Dalmacije i Kvarnera.

U njegovom delu iz 1771. godine pojavljuje se naziv „Lago di Vrana o Jesero“, koji su kasnije preuzimali kartografi i drugi putnici.

Prema pojedinim stručnim tumačenjima, ime naselja Vrana nije nastalo po ptici. Povezuje se sa nazivom nekadašnje rimske vojne stanice Urana, koja se nalazila na putu između antičkih naselja Cres i Osor.

Odakle toliko slatke vode na krškom ostrvu?

Cres je izrazito krševito područje. Padavine na takvom terenu uglavnom brzo prodiru kroz pukotine u zemljištu, zbog čega je postojanje velikog slatkovodnog jezera dugo privlačilo pažnju geologa i hidrologa.

Nekada se pretpostavljalo da voda podzemnim putem stiže sa kopna. Kasnija istraživanja ukazala su da jezero prvenstveno dobija vodu iz padavina koje padaju na njegovu površinu i okolno slivno područje.

U njega se ne ulivaju velike vidljive reke, niti postoji klasičan površinski odvod. Čitav sistem zato zavisi od složenih podzemnih veza, osobina krša i količine padavina.

Nastanak jezera povezuje se sa geološkom prošlošću područja i promenama nivoa mora nakon poslednjeg ledenog doba.

Slatka i slana voda u istom krškom sistemu

Posebno je zanimljiv odnos slatke vode iz jezera i mora koje okružuje ostrvo.

Pošto je slatka voda manje gustine od slane, ona se u podzemnim sistemima prirodno zadržava iznad morske vode. Velika masa jezera i lokalni hidrogeološki uslovi pomažu da se spreči značajniji prodor soli.

Ravnoteža je, međutim, osetljiva. Ukoliko bi nivo jezera znatno opao, povećao bi se rizik od narušavanja postojećeg odnosa i prodora slane vode.

Zbog toga se vodostaj pažljivo prati, naročito tokom sušnih perioda i letnjih meseci, kada ima manje padavina, a potrošnja vode na ostrvima raste.

Legenda o sestrama Gavankama

Nauka objašnjava nastanak jezera kroz geološke i hidrološke procese, ali stanovnici Cresa vekovima prenose drugačiju, mnogo dramatičniju priču.

U lokalnom predanju poznata je legenda o sestrama Gavankama. Prema jednoj verziji, na mestu današnjeg jezera nekada se nalazila plodna dolina u kojoj su živele dve sestre.

Jedna je bila siromašna i dobra, dok je druga bila izuzetno bogata, pohlepna i bezosećajna. Bogata sestra posedovala je veliki dvorac i mnogo zemlje, ali nije želela da pomogne ni svojoj sestri ni siromašnim ljudima.

Prema legendi, zemlju je zatim pogodio snažan potres, a voda je preplavila dolinu. Dvorac bogate sestre nestao je u dubini, dok je na njegovom mestu nastalo Vransko jezero.

Da li se na dnu zaista nalazi potopljeni dvorac?

Narodno predanje kaže da se ostaci dvorca i danas nalaze na dnu jezera. Tokom velikih oluja, navodno, iz dubine može da se čuje zvonjava njegovih zvona.

Postojale su i priče prema kojima su ribarima mreže zapinjale za ostatke građevina ispod površine.

Za postojanje potopljenog dvorca, međutim, nema naučnih dokaza. Reč je o lokalnoj legendi koja je postala važan deo kulturnog nasleđa Cresa.

Kameni zidovi svedoče o nekadašnjem životu

U okolini jezera zaista postoje tragovi prošlosti, ali oni nisu povezani sa legendarnim dvorcem.

Na padinama se mogu videti takozvane ograjice – nekadašnje pašnjačke parcele omeđene gromačama, tradicionalnim kamenim suhozidima. One se spuštaju prema jezeru i podsećaju na vreme kada su meštani okolnih sela dovodili stoku do vode.

Pre izgradnje savremenog vodovoda, voda iz jezera prenošena je u zemljanim posudama i drvenim bačvama poznatim kao batalunge. Zbog udaljenosti i nepristupačnog terena, na taj način su je uglavnom koristila naselja u centralnom delu Cresa.

Jezero je promenilo život na Cresu i Lošinju

Izgradnja savremenog vodovodnog sistema započela je 1946. godine. Orlec je 1952. postao prvo ostrvsko naselje priključeno na novi sistem, dok je grad Cres vodu dobio godinu dana kasnije.

Mreža je zatim postepeno proširivana prema jugu. Belej je priključen 1955, Osor i Nerezine 1959, Mali Lošinj 1960, a Veli Lošinj 1963. godine.

Danas je Vransko jezero osnova vodosnabdevanja cresko-lošinjskog područja. Njegova voda poznata je po visokom kvalitetu, ali se i dalje sprovode propisani postupci obrade, kontrole i preventivne dezinfekcije pre nego što stigne do potrošača.

Zašto su kupanje i pecanje zabranjeni?

Stroga pravila uvedena su kako bi se smanjila mogućnost zagađenja jednog od najvažnijih izvora vode za piće na ostrvima.

Kupanje, pecanje, kampovanje, vožnja čamcem i zadržavanje uz obalu nisu dozvoljeni. Ograničene su i druge aktivnosti koje bi mogle ugroziti kvalitet vode ili prirodnu ravnotežu jezera.

U njemu ipak postoji život. Zabeležene su različite slatkovodne vrste riba, među kojima se pominju štuka, klen i linjak.

Lokalne priče čitavom predelu dodaju još jedan sloj tajanstvenosti – u njima se pojavljuju i vile koje navodno žive u pećinama oko jezera.

Prirodno bogatstvo koje se posmatra izdaleka

Vranskome jezeru posetioci ne mogu slobodno prići niti se spustiti do njegove obale. Mogu ga, međutim, posmatrati sa okolnih uzvišenja i panoramskih tačaka.

Kada nema vetra, površina postaje gotovo potpuno mirna, a nebo i kamena brda ogledaju se u čistoj vodi.

Ispod tog mirnog prizora nalazi se složen krški sistem od presudnog značaja za život na Cresu i Lošinju. Ako je, ipak, verovati starim legendama, negde u njegovoj dubini još počiva potopljeni dvorac čija se zvona mogu čuti samo tokom najjačih oluja.